آیا تا به حال برایتان پیش آمده که تنها با تغییری بسیار جزئی در فرم یا سایز قلمو، نمایشی بسیار متفاوت از رنگ را روی بوم نقاشی مشاهده کنید؟ هر قلمو در واقع با شکل، فرم و جنس الیاف متفاوت، تصویری منحصربه‌فرد از رنگ را روی بوم ترسیم می‌کند. بنابراین، شناخت انواع قلمو و تناسب آن با تکنیک نقاشی شما بسیار اهمیت دارد؛ موضوعی که در این مطلب به‌طور جامع به آن می‌پردازیم.

فهرست مطالب:

• انواع قلمو نقاشی؛ بررسی تخصصی فرم‌های مختلف سر قلمو
• راهنمای تصویری انواع قلمو نقاشی در یک نگاه
• الیاف طبیعی یا مصنوعی؛ کدام یک ارزش خرید بیشتری دارد؟
• برای هر تکنیک نقاشی چه قلمویی مناسب است؟
• چرا بعضی از قلموها دسته های بلند و بعضی دسته های کوتاه دارند؟
• نکات کلیدی برای خرید انواع قلمو نقاشی
• نگهداری و شستشوی صحیح  انواع قلمو
• معرفی معتبرترین برندهای بازار
•  سوالات متداول

انواع قلمو نقاشی؛ بررسی تخصصی فرم‌های مختلف سر قلمو

قرن‌ها از اختراع نخستین قلموی نقاشی توسط بشر می‌گذرد؛ ابزاری که حکم عصای دست هنرمند را دارد. انواع قلمو در گذر سالیان دستخوش تحولات بسیاری شده‌اند و امروزه در تنوعی بی‌نظیر از شکل، اندازه و جنس الیاف در اختیار هنرمندان قرار دارند. از آنجا که فرم قلمو و جنس الیاف آن، تعیین‌کننده نحوه نشستن رنگ بر بوم و نمایش اثر است، در این بخش نگاهی جامع به فرم‌های مختلف قلمو و ویژگی‌های هرکدام خواهیم داشت.

۱. قلمو سرگرد (Round Brush):

قلمو سرگرد از پرکاربردترین قلموهاست و پایه ثابت جعبه‌ابزار هر هنرمندی محسوب می‌شود. نوک تیز و شکم بزرگ آن‌، امکان اسکچ، دورگیری، کارهای جزئی و دقیق، رنگ‌آمیزی و پر کردن فضاهای کوچک را فراهم می‌کند.

به دلیل انعطاف‌پذیری بالای قلموهای سرگرد، هنرمندان در تمامی تکنیک‌های نقاشی از آن‌ها استفاده می‌کنند؛ از این رو، این قلموها با طیف متنوعی از الیاف (مصنوعی، سمور، موی گراز و سنجاب) ساخته می‌شوند که هرکدام عملکرد متفاوتی دارند.

۲. قلمو سرتخت (Flat Brush):

این قلمو با نوک تخت و مربعی‌شکل شناخته می‌شود و مثل قلمو سرگرد پرکاربرد است. قلمو سرتخت برای ایجاد ضربات جسورانه و قوی، پوشش‌دهی سریع نواحی وسیع (واش)، رنگ‌گذاری اولیه و ایجاد بافت‌های غلیظ (ایمپاستو) استفاده می‌شود.

این قلموها در دسته‌بندی‌های «تخت»، «تخت بلند» و «تخت کوتاه» (که با نام قلموهای «برایت» نیز شناخته می‌شوند) عرضه می‌شوند؛ مدل «تختِ بلند» برای اجرای وارنیش (جلا) بسیار مناسب است. همچنین با استفاده از لبه‌ی کناری این قلموها، می‌توانید خطوط نازک و حاشیه‌های صاف را ترسیم کنید.

۳. قلمو برایت (Bright Brush):

قلمو برایت از نظر ظاهری مشابه قلمو سرتخت است، با این تفاوت که موهای کوتاه‌تری دارد. این قلمو، کنترل بیشتری به هنرمند می‌دهد و برای اجرای ضربات ضخیم و دقیق، کاربرد دارد. همچنین به دلیل طول کوتاه‌تر، این قلموها برای کارهایی که از فاصله نزدیک انجام می‌شوند، مناسب‌تر هستند.

۴. قلمو فیلبرت (Filbert Brush):

قلمو فیلبرت که گاهی به آن قلمو زبان گربه‌ای نیز می‌گویند، دارای سری تخت و بیضی‌شکل با موهایی با طول متوسط تا بلند است. این قلمو که ترکیبی از قلموهای سرگرد و سرتخت محسوب می‌شود، برای ترکیب‌کردن رنگ‌ها (محو کردن) و ایجاد لبه‌های گرد و نرم (مانند گلبرگ‌های گل) بهترین گزینه است.

۵. قلمو سرکج (Angle Brush):

قلمو سرکج فرمی مشابه قلمو سرتخت دارد، با این تفاوت که نوک آن‌ به‌صورت مورب برش خورده است. این طراحی زاویه‌دار برای اجرای خطوط دقیق، پر کردن گوشه‌های دشوار و طراحی انحناهای کنترل‌شده، عملکردی بی‌نظیر دارد.

۶. قلمو بادبزنی (Fan Brush):

این قلمو برای ایجاد بافت‌های لطیف (مثل پر)، محو کردن و یکدست‌سازی رنگ‌ها مناسب است. هنرمندان معمولاً از آن‌ برای خلق جلوه‌های بافتی خاص، به‌ویژه در نقاشی ابرها و برگ درختان، استفاده می‌کنند. اگر از رنگ اکریلیک استفاده می‌کنید، بهتر است قلمو بادبزنی با الیاف مقاوم تهیه کنید؛ در غیر این صورت، به محض آغشته شدن به رنگ، موهای قلمو به هم می‌چسبند.

۷. قلمو لاینر (Liner Brush):

قلموهایی دقیق و باریک که برای ریزه‌کاری‌های ظریف، همچون تذهیب و طراحی روی ناخن ساخته شده‌اند. قلموهای لاینر برای اجرای خطوط مویی و دقیق در تصویرسازی‌ها و کارهای ظریف نقاشی، بی‌همتا هستند.

۸.  قلمو ریگر یا شاخه‌زنی (Rigger Brush):

این قلمو در واقع همان قلموی لاینر است، با این تفاوت که موهای بلندتری دارد. طول زیاد موها امکان کنترل دقیق و نگهداری حجم بالایی از رنگ را فراهم می‌کند؛ ویژگی‌ای که برای اجرای خطوط ممتد در یک حرکت ایده‌آل است. یکی دیگر از کاربردهای محبوب قلموهای ریگر، خوشنویسی و حروف‌نگاری است.

۹.قلمو گرینر (Grainer Brush):

قلمو گرینر دارای موهای شاخه‌شاخه‌ (غیرمنسجم) است که برای ایجاد جزئیات پیچیده مانند بافت مو و خز طراحی شده‌اند؛ این قلموها امکان ترسیم همزمان چندین خط به موازات هم، را فراهم می‌کنند.

۱۰. قلمو شمشیری (Dagger Brush):

این قلموها که به دلیل شکل شبیه به شمشیرشان به این نام خوانده می‌شوند، دارای سری کشیده هستند که از قسمت فرول (بست فلزی) به سمت یک نوک ظریف باریک می‌شود. قلمو شمشیری برای ترسیم گلبرگ‌ها و برگ‌ها فوق‌العاده‌ است و همچنین برای کالیگرافی نیز کاربرد دارد.

۱۱. قلمو زبان‌گربه‌ای (Cat's Tongue Brush):

این قلموها با نوکی تیز و بدنه‌ای تخت، شکلی متمایز دارند. قلموهای زبان گربه ای برای جزئیات‌پردازی و ایجاد لایه‌های رقیق رنگ (واش) عالی بوده و در پرتره‌نگاری کارایی چشمگیری دارند.

۱۲. قلمو واش یا زمینه (Wash Brush):

این قلموها با قاعده‌ای پهن طراحی شده‌اند تا سطوح بزرگ را به‌سرعت پوشش دهند. قدرت بالای آن‌ها در جذب و نگهداری رنگ، امکان ایجاد ضربات وسیع و یکنواخت را فراهم می‌کند.

۱۳. قلمو محو کن (Blender Brush):

این قلموها با موهای نرم و پرپشت خود شناخته می‌شوند و برای بیشترین میزان جذب رنگ طراحی شده‌اند. قلمو محوکن در اندازه‌های متنوعی تولید می‌شود و ابزاری بی‌نظیر برای محو کردن و ترکیب‌ رنگ‌ها است.

۱۴. قلمو مخزن‌دار یا واتر براش (Water Brushes):

این قلموها دارای یک مخزن پلاستیکی هستند که نقش دسته قلمو را ایفا می‌کند. سر قلمو از الیاف مصنوعی (نایلونی) باکیفیت ساخته شده و به محفظه متصل است. این الیاف خاصیت مویینگی بالایی دارند تا آب یا رنگ به‌صورت پیوسته و کنترل‌شده به نوک قلمو منتقل شود. قلموهای مخزن دار برای آبرنگ، گواش، کالیگرافی و تکنیک‌های بلند یا ترکیب کردن رنگ، گزینه‌هایی بسیار کارآمد محسوب می‌شوند.

 راهنمای تصویری انواع قلمو نقاشی در یک نگاه

در این تصویر انواع فرم های قلمو نقاشی را می‌توانید در یک قاب مشاهد کنید.

الیاف طبیعی یا مصنوعی؛ کدام یک ارزش خرید بیشتری دارد؟

موهای طبیعی (Natural Bristles): این موها از الیاف طبیعی حیوانی مانند موی گراز، سمور، بز یا سنجاب تهیه می‌شوند. موهای طبیعی نرم‌تر بوده و خاصیت ارتجاعی (فنری) بسیار خوبی دارند . موهای طبیعی رنگ و آب بیشتری را در خود نگه داشته و به‌صورت یکنواخت روی سطح کار آزاد می‌کنند، اما نیاز به مراقبت بیشتری دارند و معمولاً هزینه‌ی ساخت آن‌ها بالاتر است.

موهای مصنوعی (Synthetic Bristles): این موها از موادی مانند «تاکلون» (Taklon)، نایلون یا پلی‌استر تولید می‌شوند. موهای مصنوعی بادوام‌تر و کاربردی تر هستند؛ همچنین مقرون‌به‌صرفه بوده، به‌آسانی تمیز می‌شوند و می‌توان از آن‌ها در تکنیک‌های متنوع نقاشی از جمله اکریلیک، گواش، مرکب و آبرنگ استفاده کرد. برای افراد مبتدی یا کسانی که به دنبال گزینه‌ای اقتصادی هستند، قلموهای مصنوعی انتخابی ایده‌آل برای شروع کار محسوب می‌شوند.

برای هر تکنیک نقاشی چه قلمویی مناسب است؟

هر کدام از تکنیک‌های نقاشی نظیر آبرنگ، اکریلیک، رنگ روغن، گواش و غیره به دلیل فرمولاسیون ساخت و رفتار ویژه‌ای که دارند، با نوع خاصی از قلموها سازگارند؛ در واقع جنس الیاف قلموهایی که برای هرکدام استفاده می‌شود متفاوت است.

نکته مهم: توجه داشته باشید که انتخاب نهایی به سبک نقاشی شما و ترجیح شخصی‌تان برای میزان نرمی یا سفتی قلمو بستگی دارد.

چرا بعضی از قلموها دسته‌های بلند و بعضی دسته‌های کوتاه دارند؟

طول دسته‌ی قلمو متناسب با سبک نقاشی و نحوه‌ی چیدمان فضای کار طراحی شده است. دسته‌های بلند برای نقاشی روی سه‌پایه طراحی شده‌اند تا هنرمندان بتوانند از بوم فاصله بگیرند و با حرکت بیشتر بازوها، ضربات قلم وسیع و گسترده‌تری ایجاد کنند؛ این ویژگی به‌ویژه برای بوم‌ها و پروژه‌های بزرگ کاربرد دارد.

در مقابل، دسته‌های کوتاه برای کارهای ظریف (جزئیات‌پردازی) و نقاشی روی سطوح صاف بسیار عالی هستند و کنترل و دقت بیشتری را به هنرمند هدیه می‌دهند. این قلموها اغلب برای بوم‌های کوچک‌تر و کارهایی که از فاصله نزدیک انجام می‌شوند؛ جایی که به دقت بالا نیاز است، مورد استفاده قرار می‌گیرند.

نکات کلیدی برای خرید انواع قلمو نقاشی

1. تکنیک هنریتان را مشخص کنید؛ اگر با آبرنگ کار می‌کنید قلمویی با تارهای طبیعی (سنجاب یا سمور) و قابلیت جذب بالا مناسب است، زیرا تار مصنوعی در آبرنگ به سرعت رنگ را از خود رها می‌کند و اجازه نمی‌دهد واش‌های نرم ایجاد کنید. اما اگر با اکریلیک یا رنگ روغن کار می‌کنید بهتر است از تارهای مصنوعی با کیفیت یا تارهای طبیعی زبر استفاده کنید.
2. عدد درج شده روی دسته قلمو که نشان دهنده سایز قلمو است، استاندارد جهانی واحدی ندارد و بسته به نوع برند متفاوت است. یعنی سایز صفر در یک برند ممکن است با سایز صفر در برند دیگر تفاوت داشته باشد. بنابراین عرض و ضخامت موها را نیز در نظر بگیرید و تنها به شماره روی قلمو بسنده نکنید.
3. هنگام انتخاب، قلمو را در دست بگیرید و تعادلش را بسنجید. وزن قلمو نباید فقط در دسته جمع شده باشد و یا آن‌قدر سبک باشد که کنترلی روی آن نداشته باشید. یک قلموی خوش‌ساخت، وزن را متناسب تقسیم می‌کند تا بتوانید به‌راحتی روی ظریف‌کاری‌ها تمرکز کنید.
4. مطمئن شوید فرول (بست فلزی) کاملا محکم است شل بودن فرول باعث ریزش موها و همچنین نفوذ رنگ به دسته قلمو و خراب شدن آن می‌شود.
5. وقتی نوک قلمو را با انگشت خم می‌کنید، موها باید بلافاصله به حالت اولیه خود برگردند و ریزش نداشته باشند؛ در غیر اینصورت این قلمو همراه خوبی نیست.
6. اگر قلمو زیاد در آب قرار می‌گیرد (مثلاً در آبرنگ یا اکریلیک)، مطمئن شوید که دسته چوبی آن دارای روکش لاک (Varnish) باشد. دسته‌های چوبی بدون روکش، در اثر رطوبت زیاد باد کرده و ترک می‌خورند.
7. در پایان پیشنهاد می‌کنم برای خرید قلمو از برندهای معتبر و فروشگاه‌های مطمئن و باسابقه خرید کنید؛ فروشگاه اینترنتی عالم‌زاده با بیش از 40 سال تجربه، لوازم هنری اصل و با مناسب‌ترین قیمت عرضه می‌کند.

نگهداری و شستشوی صحیح  انواع قلمو

برای افزایش طول عمر قلمو نحوه شستن و تمیز کردن آن بسیار مهم است؛ ابتدا رنگ اضافی را با یک پارچه یا دستمال کاغذی بگیرید. برای پاک کردن قلموهای رنگ روغن از حلال‌هایی مانند تربانتین یا وایت‌اسپریت استفاده کنید و در انتها آن را با آب و صابون بشویید.

برای رنگ اکریلیک، مهم است که بلافاصله پس از استفاده آن را با آب و صابون بشویید. قلموهای آبرنگ ساده‌تر تمیز می‌شوند و تنها با آب قابل شست‌وشو هستند. در پایان، قلمو را به‌صورت افقی قرار دهید یا از جایی آویزان کنید که نوک آن به سمت پایین باشد و کاملا خشک شود.

از نرم‌کننده‌های معمولی موی سر استفاده نکنید، زیرا حاوی سیلیکون هستند و ظرفیت جذب رنگ را از بین می‌برند؛ در عوض، از صابون‌های مخصوص قلمو که حاوی روغن‌های گیاهی یا زیتون هستند برای نرم و تقویت کردن الیاف استفاده کنید.

معرفی معتبرترین برندهای بازار

در میان برندهای خارجی وینزور، بی.بی ایتالیا (B.B)، گراف و ماریس و در میان برندهای ایرانی پارس‌آرت، رهاورد، خرم و آرتمن گزینه‌هایی بسیار پرطرفدار و باکیفیت برای هنرجویان و هنرمندان محسوب می‌شوند.

سوالات متداول

1. برای شروع نقاشی، چه نوع قلمویی بخرم؟

بهترین انتخاب، خرید یک ست قلموی مصنوعی باکیفیت است. این قلموها برای اکثر سبک‌ها (به‌ویژه اکریلیک و رنگ روغن) مناسب هستند، دوام بالایی دارند و قیمت آن‌ها اقتصادی است. سعی کنید در ست خود یک قلموی گرد (برای جزئیات) و یکی قلموی تخت (برای پر کردن فضا) داشته باشید. در نهایت داشتن ۳ قلموی باکیفیت و متنوع، بسیار ارزشمندتر از ۱۰ قلموی ضعیف است.

2. آیا قلموی آبرنگ را می‌توان برای رنگ اکریلیک استفاده کرد؟

پیشنهاد نمیکنم؛ زیرا رنگ اکریلیک پس از خشک شدن حالت پلاستیکی پیدا می‌کند و می‌تواند تارها و ساختار ظریف قلموهای آبرنگ را کاملاً از بین ببرد.

3. چه سایزی از قلمو مناسب من است؟

البته که انتخاب سایز مناسب به نیاز هنری شما بستگی دارد. با این وجود برای شروع بهتر است با قلموهای سایز متوسط شروع کنید؛ نه آن‌قدر بزرگ که کنترلتان را سلب کند و نه آن‌قدر کوچک که باعث فشار بیش از حد و خستگی دست‌تان شود.

4. چه برندهایی برای مبتدیان توصیه می‌شود؟

خرم و آرتمن برای ابتدای راه برندهای با کیفیت و اقتصادی محسوب می‌شوند.